1. نام و تعريف رشته

كارشناسي ارشد ناپيوسته (M.Sc.) ارگونومي ERGONOMICS

واژة ارگونومي از نظر ادبي به معني مطالعه و سنجش كار است و از دو كلمة لاتين Ergo به معني كار و Nomos به معني قانون (Rule) تشكيل شده است.

ارگونومي دانشي است كه كار را درارتباط با محيطي كه كار در آن انجام مي شود (Work Place) و افردي كه كار مي كنند (Worker) مورد بررسي و مطالعه قرار مي دهد تا بتوان كار و محل كار ، ابزار ، وسايل و شيوة انجام كار را به گونه اي طراحي كرد كه از بروز مسائل و مشكلات و آسيبهاي مربوط به سلامتي پيش گيري شود و كارآيي و بهره وري و كيفيت افزايش يابد. به عبارت ديگر متناسب ساختن شغل (Job) براي انجام دهندة كار ، به جاي مجبور كردن او به تطبيق دادن خود با شغل مورد تصدي.

 

------------------------------------------------------------------------------------------

مفهوم كار در اين برنامه آموزشي عبارتست از فعل (Function) انسان ؛ به عبارت ديگر وراي مفهوم محدودتر تلاش و زحمت (Labour) كه براي كسب درآمد انجام مي شود ، به مفهوم همه فعاليتهاي منطقي و عقلاني          نظام مند انسان (اپراتور) است كه هدف مشخصي را دنبال مي كند.

بنابراين خانه داري ، بچه داري ، آموزش ، تحصيل كردن ، خدمات بهداشتي و اجتماعي ، ورزش و ديگر فعاليتهاي ايام فراغت و همچنين كنترل سيستم هاي مهندسي يا تطبيق مهندسي با آن سيستم ها همه و همه كار محسوب مي شود.

انسان (اپراتور) مي تواند يك حرفه اي ماهر باشد كه با يك ماشين پيچيده در يك محيط مصنوعي كار مي كند. يا يك مشتري كه وسيله جديدي را براي بكارگرفتن خريده است ، يا كودكي كه در كلاس مدرسه نشسته و بالاخره يك معلول روي صندلي چرخدار. هرچند انسان داراي دامنة تطبيق پذيري بالائي است ولي اين تطبيق پذيري بدون حدود و مرز معين نيست. و براي انجام هر فعاليتي يك گستره (Range) بهينه وجود دارد.

لذا يكي از وظايف دانش ارگونومي تعريف حدود اين گستره ، مشخص كردن اثرات نامطلوب و ناخواسته كه دراثر تجاوز از محدوديتها بوجود مي آيد ، مي باشد. ارگونومي نه تنها شرايط نامطلوب (انجام كار) را مورد بررسي قرار مي دهد بلكه به قابليت هاي منحصر به فرد انسان و كمك هايي كه مي توان انجام داد تا كار بصورتي طراحي شود كه شخص تواناييهاي خود را به بهترين شكل بكارگيرد نيز مي پردازد.

 

2.تاريخچه

•·     تاريخچه مختصر رشته در دنيا

حدود يك قرن پيش مشخص شد كه شرايط و ساعات كار در برخي معادن و كارخانجات از نقطه نظر ايمني و بهداشت قابل تحمل نيست. لذا براي برقراري حدود مجاز ، نياز به قانون احساس شد و تعيين و بيان اين محدوديتها را مي توان آغاز ارگونومي درنظرگرفت و برحسب اتفاق اين امر خود آغاز كار سازمان جهاني بهداشت و سازمان بين المللي كار دراين مقوله شد.

توسعه و بكارگيري دانش ارگونومي تا جنگ دوم جهاني به كندي پيش مي رفت. جنگ دوم موجب به ميدان آمدن و توسعه ماشين آلات ، وسايل مختلف ازقبيل هواپيما ، تانك ها ، ديگر سلاحها ، وسايل مخابراتي و ناوبري شد.

به ترتيبي كه فن آوري پيش مي رفت ، انعطاف پذيري بيشتري براي تطبيق اپراتور با اين وسايل لازم مي شد زيرا انجام كار انسان ، انجام كار سيستم را محدود مي كرد.

با پيشرفت فن آوري ، ازنقطه نظر نارسائي و مشكلات مكانيكي و الكتريكي نگراني ها كمتر و توجه معطوف به انسان (راننده ـ اپراتور)‌ شد. لذا ارگونومي ازنظر تطبيق فن آوري با نيازهاي اپراتور، همزمان با پيشرفت مهندسي ضروري تر و عملي تر گرديد. در اين رابطه دانش ارگونومي حدود 1950 رسماً بكارگرفته شد. درست آن هنگام كه اولويت هاي توسعه صنعتي از اولويت هاي نظامي پيشي گرفت و آژانس هاي ملل متحد ( WHO و ILO ) نيز در 1960 در اين زمينه فعال شدند.

 

• تاريخچه مختصر رشته در ايران

با وجود آنكه بيش از 50 سال است كه از حضور رسمي ارگونومي به عنوان يك رشتة علمي و تخصصي در دنيا مي گذرد و دراغلب كشورهاي دنيا به عنوان يك رشتة آكادميك ، در دانشگاهها تدريس مي شود ؛ در ايران اين رشته بصورت يك رشتة دانشگاهي در هيچ مقطعي وجود ندارد. و اين درحالي است كه بسياري از رشته ها ناچار به گذراندن واحد ارگونومي به عنوان درس تخصصي ، در مقاطع مختلف (كارشناسي ،‌ كارشناسي ارشد و دكتري) هستند و به ناچار اين واجد درسي توسط دانش آموختگان رشته­هاي ديگر تدريس مي­شود. ازجملة ‌اين رشته­ها،‌ بهداشت حرفه­اي،‌ طب كار، كاردرماني،‌ روانشناسي صنعتي، مهندسي صنايع،‌ طراحي صنعتي و مديريت صنعتي مي­باشد.

 

3.ارزشهاي حاكم بر رشته

• ارزشهاي انساني ، اسلامي كه در جريان آموزش اين رشته به دانشجويان منتقل مي شود :

با عنايت به اينكه ارگونومي يك رشته علمي انسان محور است و توجه و مراقبت در درجة نخست و بيش از همه متوجه بهره گيري بهينه از قابليت ، استعداد و ظرفيت هاي انسان مي باشد. توليد بيشتر و بهتر و سود بيشتر، حاصل ارزش گذاري به رفاه و آسايش انسان در همة زمينه ها و مشاغل (حتي در بچه داري ، مدرسه و كلاس ، خانه داري ، گذراندن ايام فراغت) است. لذا كرامت انساني در برقراري نظام كاري كه در آن از ارگونومي بهره گرفته مي شود يك اولويت است.

•· ارزشهاي مربوط به سلامت كه در اين رشته مورد نظر هستند عبارتند از :

• - پيشگيري از حوادث و بيماريها به ويژه اختلالات اسكلتي ـ عضلاني ، از نقص عضو ، معلوليت ها و ازكارافتادگي ،‌ از صرف انرژي زياد درانجام كار ، از خستگي ، دلزدگي از دلزدگي از كار و كاهش هزينه هاي مراقبت هاي پزشكي4.رسالت (Mission)

•·     ضرورت و علت وجود  اين رشته در سطح دنيا :

افزايش بهره وري ، افزايش كيفيت محصول ، پيشگيري از هدر رفتن انرژي و زمان كار ، كاهش خطاي انساني (Human Error) ، توسعه منابع انساني ، بكارگيري بهينه از نيروي انساني ماهر ، تأمين محيط كار ايمن و سالم ، پيشگيري از حوادث و بيماريها (كاهش هزينة مراقبت هاي پزشكي)، تأمين رضايت شغلي ، افزايش انگيزش و پيشگيري از دلزدگي و بي رغبتي به كار تربيت دانشجو در اين زمينه را ضروري كرده است.

 

• ضرورت و علت وجود اين رشته در كشور ما :

 علاوه بر موارد فوق الاشاره ، تأمين مدرسين واجد شرايط براي تدريس و پژوهش براي پاسخگويي به نيازهاي محيط هاي آموزش عالي ، صنعت ،‌كشاورزي و تقويت مديريت منابع ضرورت و علت وجود اين رشته را مستدل مي سازد.

• برآورد ارزش افزودة (فايده اقتصادي حاصله) خدمات دانش آموختگان :

 افزايش كارآيي ، بهره وري ، رضايت شغلي ، ايمني و سلامتي ، توسعه منابع انساني و كاهش  هدررفتن انرژي و زمان ، خطاهاي منجر به حوادث و آسيبهاي شغلي ، بيماري ، معلوليت و ازكارافتادگي زودهنگام شاغلين ، غيبت از كار كه سبب اتلاف ميليون ها روزكاري مي شود. بالاخره كاهش هزينه هاي بسيار سنگين مراقبت هاي پزشكي و ... همگي گوياي ارزش افزودة خدمات دانش آموختگان اين رشته است بگونه اي كه اجراي صحيح يك برنامه دقيق ارگونومي پس از يك دورة بكارگيري نخستين، همه هزينه هاي مصرف شده براي اصلاح ارگونوميكي انجام شده را به صندوق كارفرما برمي گرداند و از آن پس رايگان دراختيار كاربران است.

 

• ميزان اشتغال زائي در هر سال :

با مراجعه به فهرست تعداد دانشكده ها و مراكز آموزش عالي كه در آنها ارگونومي درس تخصصي است و تاكنون مدرس فارغ التحصيل اين رشته را دراختيار نداشته و جاي دانش آموختگان آن در صنايع و ديگر محيط هاي كاري خالي است. بنظر مي رسد يكصد نفر از دانش آموختگان چند نسل اول سريعاً‌ جذب بازار كار خواهند شد و بنابر نياز دانش آموختگان اين رشته در سطح دنيا و مقوله اعزام نيروي كار به خارج از كشور ، درطي چند برنامه 5 ساله توسعه ، دانش آموخته مازاد بر نياز نخواهيم داشت. چنانچه گرايش ها را مدنظر قرار دهيم ، مدتها بايد به تربيت دانشجو بپردازيم.

 

5.چشم انداز رشته (Vision)

بطور قاطع مي توان گفت با تصويب ، راه اندازي ، پذيرش دانشجو در اين رشته در سالهاي آتي  در عرصه فعاليتهاي علمي ، پژوهشي و خدمات مهندسي ، كارشناسان ارشدي پا به ميدان خواهندگذارد كه سرمايه اي ارزشمند در راستاي پاسخگويي به نيازهاي كشور در محيط هاي آموزش عالي و خدمات رساني به صنايع و محيط هاي كاري و زندگي را تشكيل خواهند داد.

 

6.اهداف كلي (Aims):

هدف از تربيت دانش آموختگان برنامة ارگونومي تأمين نيروي متخصص ،‌ كارآمد و متعهد ، درراستاي فراهم شدن محيط كار ايمن و سالم براي منابع انساني و افزايش كارآيي و بهره وري شامل اهداف زير است : 

• - ايجاد هماهنگي بين'' انسان ـ ماشين ـ محيط كار‘‘ و بين ''انسان و فن آوري‘‘ ازطريق متناسب كردن ابزار ، تجهيزات و فعاليتهاي كاري با خصوصيات ، ظرفيت و قابليت هاي انسان (به عنوان ركن اصلي سيستم)
• - طراحي كار (Work Design) ، وظيفه شغلي (Job/Task Design) و روش بهينة انجام كار ، با در دسترس قرار دادن راهنماها ، توصيه ها و دستورالعمل هاي مناسب جهت رسيدن به نتايج مورد انتظار سيستم بدون تجاوز در درونداد ،‌ بدون خطا ، بدون خسارت و آسيب به فرد درگير كار و ديگران.

 

7.نقش دانش آموختگان در نظام بهداشتي :

ـ آموزشي

ـ پژوهشي

ـ خدماتي

 

• نياز جامعه در اين حوزه :

با توجه به اينكه مقولة كار همة جنبه هاي زندگي بشر را دربرمي گيرد. بحث نياز به علم ارگونومي و دانش چگونگي استفاده بهينه از منابع انساني كارآمد ،‌ بسيار بديهي به نظر مي رسد بنابراين در تمام صنايع ،‌ كارخانجات ،‌ سازمانها و مراكز اداري و فني و ... و بطوركلي هرجاكه كار و انسان وجود دارد ارگونومي مورد نياز است.

•·        تناسب مقطع تحصيلي پيشنهادي با نقش كاري دانش آموختگان :

با توجه به جديد بودن اين رشته دركشور و امكانات موجود ،‌ مقطع تحصيلي پيشنهادي (كارشناسي ارشد ناپيوسته) قابليت ارائه خدمات و تناسب با نقش كاري دانش آموختگان مورد نظر را دارا خواهد بود و يقيناٌ‌ براي پاسخگويي بهتر به نيازهاي جامعه در سطح ملي در سالهاي آتي ،‌ ارائه دورة پي ، اچ ،‌ دي نيز ضروري به نظر مي رسد.      

  

8.وظايف حرفه اي دانش آموختگان شامل :

آموزشي : به عنوان اعضاء هيئت علمي در آموزش اين رشته در دانشگاهها ، مراكز آموزش عالي و آموزش عمومي

پژوهشي : به عنوان دستيار پژوهشي در پروژه هاي تحقيقاتي

خدماتي : در مراكز صنعتي ،‌ كارخانجات ، سازمانها و محيط زندگي به عنوان نيروي متخصص آموزش ديده در راستاي طراحي كار ، طراحي وسائل كار و زندگي ، طراحي ايستگاه كار و ارتقاء ايمني و سلامتي منابع انساني وظايف حرفه اي خود را به عهده خواهند داشت. 

 

9.استراتژيهاي كلي برنامه:

ضروري است در انتخاب شيوه هاي آموزش ،‌ ارزشهاي مورد نظر رشته با گزينش مناسب ترين روشهاي تدريس توسط مدرسان تحقق يابد. به گونه اي كه ازطريق تمرين و ممارست ،‌ كسب تجربه ، تغيير رفتار كه مفهوم اصلي آموزش است براي آموزش گيرنده بوجود آيد ، محيط مناسب براي فكر و عمل كردن ، مواجهه با مشكلات ، حل مسأله در كليه حيطه هاي دانش ، مهارتي و نگرشي دراختيار آموزش گيرنده قرا رگيرد. به اين ترتيب آموزش از حضوري محض خارج شده يادگيري (Learning)  بجاي تدريس محض (Teaching) مي نشيند.

لذا مدرس بايد شرايط را براي ممارست و تمرين فراهم كند و محيط مناسب براي فكركردن و عمل كردن دانشجو آماده نمايد و اين امر كليه حيطه هاي دانشي ، مهارتي و نگرشي را شامل مي شود.

با انتخاب چنين شيوه و روش آموزش ، آموزش گيرنده فرصت مواجهه با مشكلات ، حل مسئله ، كسب تجربه در مواردي كه براساس اهداف آموزشي مشخص شده اند را دارد.

در عبارتي كوتاه : دانشجو محوري به جاي استاد محوري و يادگيري (Learning) بجاي تدريس (Teaching) شيوة كار مدرسان خواهد بود.

لذا آموزش از حضوري محض خارج شده و مهارتهاي يادگيري فعال ، خودآموزي و يادگيري مستمر بويژه پس از فراغت از تحصيل ادامه مي يابد.

 

10. شرايط و نحوه پذيرش دانشجو :

شرايط پذيرش و مصاحبه مطابق ضوابط دبيرخانة شوراي آموزش علوم پايه پزشكي ، بهداشت و تخصصي است. و داوطلبين قابل قبول ورود به اين رشته عبارتند از : دانش آموختگان دكتري عمومي پزشكي و كارشناسي رشته هاي بهداشت حرفه اي ،‌ كاردرماني ، فيزيوتراپي، مهندسي صنايع ، طراحي صنعتي ، مديريت صنعتي ، مهندسي مكانيك ، روانشناسي ، ايمني صنعتي ،‌ فيزيك ومهندسي پزشكي .

مواد امتحاني و ضرايب هر كدام :

ضريب	مواد امتحاني و ضرايب هركدام
2	تشريح و فيزيولوژي انساني
2	فيزيك و مكانيك
2	رياضي
2	روانشناسي عمومي

بيش از 50 سال از حضور رسمي اين رشته تا سطح دكتري تخصصي (Ph.D ) در كشورهاي توسعه يافته و درحال توسعه  مي گذرد.

و دانشگاههايي همچون

- Cornell University

- University of California

- European Institute of Health and Medical Sciences, University of Surrey, Robens Centre for Health Ergonomics

در اين رشته به تربيت متخصصين مي پردازند.

 

13.شرايط موردنياز براي راه اندازي رشته عبارتند از :

• - آزمايشگاه و لوازم آزمايشگاهي درارتباط با فيزيولوژي كار ، فيزيولوژي محيط و روانشناسي
• - عرصه هاي آموزشي عملي عبارتند از: كارخانجات، كارگاهها، پالايشگاهها و صنايع كوچك و كارگاههاي كوچك خانگي
• - فضاهاي خاص آموزشي: شامل كلاس درس، سالن اجتماعات،كتابخانه، تجهيزات فني رايانه اي
• - تجهيزات فني و ر ايانه اي و نرم افزارهاي ارگونومي

•-         اساتيد مورد نياز و درجة علمي آنان :

به آگاهي مي رساند ، با توجه به محتواي دروس و سرفصل ها خوشبختانه پتانسيل كافي براي تدريس همه دروس در كشور وجود دارد .

و به طور كلي شرايط مورد نياز طبق ضوابط شوراي نظارت ، ارزيابي و گسترش دانشگاههاي علوم پزشكي مي باشد.

 

14.موارد ديگر : ماهيت اين رشته بگونه اي است كه داوطلب از كشورهاي هم جوار بويژه حاشيه خليج فارس خواهيم داشت لذا مي توان يك يا چند دوره را به زبان انگليسي برگزار كرد. 

 

 

 

 

مشخصات دوره

 

 

1-. طول دوره و شكل نظام :

 طول دوره و شكل نظام آموزشي مطابق آيين نامه آموزشي مقطع كارشناسي ارشد ناپيوسته، مصوب شوراي عالي برنامه ريزي مي باشد .

2-واحدهاي درسي :

تعداد كل واحدهاي اين دوره 32 واحد شامل 23 واحد دروس اختصاصي اجباري ( core )      ، 5 واحد دروس اختصاصي اختياري( noncore )    و 4 واحد پايان نامه مي­باشد. دانشجو
 مي تواند دروس noncore را انتخاب نمايد و يا به جاي آنها از جدول دروس اختياري معادل واحدي آنها درسهاي ديگري را انتخاب کند. دانشجو موظف است علاوه بر گذراندن واحدهاي دوره با تشخيص گروه آموزشي و تائيد شوراي تحصيلات تکميلي دانشگاه تمامي يا تعدادي ازدروس کمبود يا جبراني (جدول الف)را نيز بگذراند.

 

الف _  دروس اختصاصي اجباري ( core )     23 واحد  ب_  دروس اختصاصي اختياري( noncore )   5 واحد ج _  پايان نامه                                           4 واحد د _ دروس كمبود و جبراني                      10 واحد

  

 

الف) دروس كمبود يا جبراني دوره كارشناسي ارشد ناپيوسته رشته ارگونومي

 

كد درس	نام درس	تعداد واحد	نوع واحد
			نظري	عملي	ساعت
01	تشريح و فيزيولوژي انساني	3	2	1	68
02	روانشناسي عمومي	2	2	-	34
03	رياضيات آمار	2	2	-	34
04	فيزيك عمومي	2	2	-	34
*05	سيستم هاي اطلاع رساني پزشكي	1	5/0	5/0	26
جمع		10	5/8	5/1	196